Shiv (Hindi Article)

शिव

Shiv

सारणी –


१. शिवपूजाकी विशेषताएं

हालाहल प्राशन कर विश्वको विनाशसे बचानेवाले, देव व दानव दानोंद्वारा उपास्य, सहज प्रसन्न होनेवाले, भूतोंके स्वामी, नृत्य व नाट्य कलाओंके प्रवर्तक, योगमार्गके प्रणेता इत्यादि विशेषताओंसे युक्त महादेव अर्थात् भगवान शिव जगत्पिताके गौरान्विवित किए जाते हैं । वेद, शास्त्र, पुराण तथा तंत्रग्रंथोंमें शिवजीके गौरवगान, लीला व उपदेशका वर्णन है । फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशीको महाशिवरात्रि कहते हैं । इस व्रतके प्रधान देवता हैं, शिव । इस दिन संपूर्ण भारतवर्षमें शिवजीकी उपासना की जाती है । अधिकांश लोगोंको शिवजीसे संबंधित जो थोडी-बहुत जानकारी है, वह बचपनमें पढी या सुनी गई कहानियोंद्वारा होती है । किसी भी देवता व उनके पूजनसे संबंधित अधिक जानकारी प्राप्त होनेपर विश्वास बढता है । शिवभक्तोंके लिए शिवजीसे संबंधित जानकारी यहां दे रहे हैं । यदि देवतासे संबंधित जानकारीके साथ-साथ अध्यात्मशास्त्रकी जानकारी भी हो, तो साधना अधिक योग्य ढंगसे हो सकती है । इसके लिए जिज्ञासु अध्यात्मशास्त्र विषयक ग्रंथों व सत्संगोंका लाभ ले सकते हैं ।

२. महाशिवरात्रि व्रतकी पद्धति व विधि

फाल्गुन कृष्ण त्रयोदशीको महाशिवरात्रिका व्रत रखा जाता है । इस तिथिपर एकभुक्त रहें । चतुर्दशीके दिन प्रात:काल व्रतका संकल्प करें । सायंकाल शास्त्रोक्त स्नान करें । भस्म और रुद्राक्ष धारण करें । प्रदोषकालमें शिवजीके मंदिर जाएं । शिवजीका ध्यान करें । तदुपरांत षोडशोपचार पूजा करें । भवभवानीप्रीत्यर्थ (यहां भव यानी शिव) तर्पण करें । नाममंत्र जपते हुए शिवजीको एक सौ आठ कमल अथवा बिल्वपत्र अर्पण करें । पुष्पांजलि अर्पण कर, अर्घ्य दें । पूजासमर्पण, स्तोत्रपाठ तथा मूलमंत्रका जाप हो जाए, तो शिवजीके मस्तकपर चढाए गए फूल लेकर अपने मस्तकपर रखें और शिवजीसे क्षमायाचना करें । चतुर्दशीपर रात्रिके चारों प्रहरोंमें चार पूजा करनेका विधान है, जिसे यामपूजा कहा जाता है । प्रत्येक यामपूजामें देवताको अभ्यंगस्नान कराएं, अनुलेपन करें, साथ ही धतूरा, आम तथा बिल्वपत्र अर्पण करें । चावलके आटेके २६ दीप जलाकर देवताकी आरती उतारें । पूजाके अंतमें १०८ दीप दान करें । प्रत्येक पूजाके मंत्र भिन्न होते हैं; मंत्रों सहित अर्घ्य दें । नृत्य, गीत, कथाश्रवण आदि करते हुए जागरण करें । प्रात:काल स्नान कर, पुन: शिवपूजा करें । पारण अर्थात् व्रतकी समाप्तिके लिए ब्राह्मणभोजन कराएं । (पारण चतुर्दशी समाप्त होनेसे पूर्व ही करना योग्य होता है ।) ब्राह्मणोंके आशीर्वाद प्राप्त कर व्रत संपन्न होता है । बारह, चौदह अथवा चौबीस वर्ष जब व्रत हो जाए, तो उद्यापन करें ।

३. महाशिवरात्रिपर शिवजीका नामजप करनेका महत्त्व

अनेक संतोंने कहा है, कलियुगमें नामजप ही सर्वोत्तम साधना है । नामजप हम उठते-बैठते, जागते-सोते, आते-जाते भी कर सकते हैं । विश्वमें बढे हुए तमोगुणसे रक्षा होने हेतु तथा शिवरात्रिपर वातावरणमें प्रक्षेपित शिवतत्त्व आकर्षित करनेके लिए महाशिवरात्रिपर शिवजीका `ॐ नम: शिवाय’ यह नामजप अधिकाधिक करें ।

४. शिवपूजाकी विशेषताएं

पूजाके लिए कहां बैठें ?: आम तौरपर शिवमंदिरमें पूजा एवं साधना करनेवाले श्रद्धालुगण शिवजीकी तरंगोंको सीधे अपने शरीरपर नहीं लेते; क्योंकि इससे कष्ट होता है । शिवजीके मंदिरमें अरघाके स्रोतके ठीक सामने न बैठकर, एक ओर बैठते हैं; क्योंकि शिवकी तरंगें सामनेकी ओरसे न निकलकर, अरघाके स्रोतसे बाहर निकलती हैं ।

  • शिवपिंडीको ठंडे जल, दूध अथवा पंचामृतसे स्नान करवाते हैं ।
  • शिवपूजामें हलदी-कुमकुमका प्रयोग नहीं करते; भस्म तथा श्वेत अक्षतका प्रयोग करते हैं ।
  • पिंडीके दर्शनीय भागपर भस्मकी तीन समांतर धारियां बनाते हैं या फिर समांतर धारियां खींचकर उनके मध्य एक वर्तुल बनाते हैं । उसे शिवाक्ष अथवा योगाक्ष भी कहते हैं । शिवाक्षपर चावल, क्वचित गेहूं एवं श्वेत पुष्प चढाते हैं ।
  • शिवपिंडीकी पूर्ण प्रदक्षिणा न कर, अर्धचंद्राकृति प्रदक्षिणा करते हैं । अरघेके स्रोतको लांघते नहीं, क्योंकि वहां शक्तिस्रोत होता है । उसे लांघते समय पैर फैलते हैं, जिससे वीर्यनिर्मिति व पांच अंतस्थ वायुओंपर विपरीत परिणाम होता है ।

रुद्राक्ष: भगवान शिव निरंतर समाधिमें होते हैं, इस कारण उनका कार्य सदैव सूक्ष्मसे ही जारी रहता है । यह कार्य अधिक सुव्यवस्थित हो, इसके लिए भगवान शिवने भी रुद्राक्षकी माला शरीरपर धारण की है । इसी कारण शिव-उपासनामें रुद्राक्षका असाधारण महत्त्व है ।’ किसी भी देवताका जप करने हेतु रुद्राक्षमालाका प्रयोग किया जा सकता है । रुद्राक्षमालाको गलेमें या अन्यत्र धारण कर किया गया जप, बिना रुद्राक्षमाला धारण किए गए जपसे हजार गुना लाभदायक होता है । इसी प्रकार अन्य किसी मालासे जप करनेकी तुलनामें रुद्राक्षकी मालासे जप करनेपर दस हजार गुना अधिक लाभ होता है ।

५. असली रुद्राक्ष कैसे पहचानें ?

  असली रुद्राक्ष नकली रुद्राक्ष
१. आकार मछली समान चपटा गोल
२. रंग (आकाशकी लालिमा समान) पक्‍का पानीमें धुल जाता है
३. पानीमें डालनेपर सीधे नीचे जाता है तैरता है अथवा हिलते-
डुलते नीचे जाता है
४. आर-पार छिद्र होता है सुईसे करना पडता है
५. तांबेके बर्तनमें अथवा पानीमें
     डालनेपर गोल-गोल घूमना
होता है नहीं
६. कुछ समय बाद कीट लगना नहीं लगते लगते हैं
७. मूल्‍य (सन्‌ १९९७ में) रु. ४,००० से
४०,०००
रु. २० से २००
८. कौनसी तरंगें ग्रहण करता है? सम (सत्त्‍व)       –

 

Hanuman – utkat swami bhakti che adarsha udhaaran

Contents


१. हनुमान: अर्थात्‌ उत्‍कट स्‍वामीभक्ति व प्रखर स्‍वामीनिष्‍ठा

Lord Hanuman

दास्यभक्‍तीचे एक सर्वोत्कृष्ट उदाहरण म्हणून अजूनही मारुतीच्या रामभक्‍तीचेच उदाहरण देतात. तो आपल्या प्रभूंकरिता प्राण अर्पण करण्यासाठी सदैव तयार असे. त्यांच्या सेवेपुढे त्याला शिवत्व व ब्रह्मत्व  यांची इच्छाही कवडीमोल वाटत असे. हनुमान म्हणजे सेवक व सैनिक यांचे मिश्रण ! हनुमान म्हणजे भक्‍ती व शक्‍ती यांचा संगम !

१.१ भाव

एकदा सीतेने स्नानानंतर कपाळावर शेंदूराचा टिळा लावला. हनुमानाने त्याचे कारण विचारता सीता म्हणाली, ‘त्यामुळे तुमच्या स्वामींचे आयुष्य वाढते.’ तीच गोष्ट हनुमानाने लक्षात ठेवली आणि त्याने आपल्या सर्वांगाला शेंदूर फासला !

१.२ दास्‍य

हा श्रीरामापुढे हात जोडून उभा असतो. त्याचे मस्तक किंचित पुढे झुकलेले व पाय जुळवलेले असतात. त्या वेळी त्याची शेपटी जमिनीवर रुळलेली असते.

१.३ अनोळखी रुपातील स्‍वामींच्‍या प्रथम दर्शनानेच भारावणे

पंपासरोवरावर धनुर्धारी राम व लक्ष्मण असतात. ऋष्यमूक पर्वतावर सुग्रीव असतो. वालीची त्याला विलक्षण दहशत असते. गिरीशिखरावरून सुग्रीव हे दोघे नवे तेज:पुंज शस्त्रधारी कुमार पहातो. `वालीचेच ते हेर आहेत, मारेकरी आहेत’, असे त्याला मनोमन वाटते. सुग्रीव थरथरतो. हनुमंत त्याचा सखा आणि मंत्री आहे. त्याच्याजवळ तो आपले मनोगत सांगतो, `वालीने पाठवलेले हे दोघे मारेकरी आहेत. वाली राजा आहे. राजाला असंख्य मित्र असतात. या दोघा नवख्या तरुणांचा शोध घेतला पाहिजे. त्यांचे अंतरंग जाणले पाहिजे. हनुमंता, तू शोध घे ! वालीचेच जर ते हेर असतील, तर मला संकेत कर. लगोलग मी मंत्र्यांसह इथून पळून जाईन. कुठेतरी अन्यत्र जागा घेईन.’ हनुमान राम व लक्ष्मण यांना पर्वतावरूनच पहातो, न्याहाळतो. त्याला ओळख पटत नाही; पण त्याचा उजवा डोळा, उजवा बाहू, उजवे अंग स्फुरत असते, फडकत असते. डोळयांत अश्रू तरळतात आणि अजाणता, नकळत त्याचे अंत:करण राम व लक्ष्मण यांच्याकडे विलक्षण ओढ घेत असते. `असे का होते’, ते हनुमानालाही कळत नाही.हनुमान ब्राह्मणवेश घेऊन पंपासरोवरावर येतो व राम आणि लक्ष्मण यांच्याजवळ जातो. आत हनुमंताची अवस्था विलक्षण असते. त्याचे अंगांग मोहोरते, डोळे पाणावतात व हृदय थरथरते. `काहीतरी अघटित घडणार’, असे त्याच्या अंतर्मनाचा कण्नकण् सांगत असतो. हनुमंत झुकतो. रामचरणी माथा ठेवतो. अत्यंत विनयाने संभाषण करतो, ‘आपण कोण क्षत्रियकुमार आहात? साधारण पुरुष इतका तेजोमय कधी असूच शकत नाही. आपले तेज, आपली कांती असामान्य आहे.’

१.४ भक्तलक्षणांनी श्रीरामही अचंबित होणे

हनुमानाचे मनोहर आणि मधूर भाषण सुरूच असते. रामप्रभु एकाग्रतेने ते ऐकत असतात. ब्राह्मणरूपाने आलेल्या हनुमंताचे रूप आणि एकंदर व्यक्‍तिमत्त्व ते न्याहाळून पहातात, रोखून पहातात, बोलत मात्र काहीच नाहीत. हनुमंतालाही या गोष्टीचे आश्चर्य वाटते. थोडा वेळ तो बोलतो आणि गप्प होतो. तो बोलत रहावा; म्हणून श्रीरामप्रभु ब्राह्मणाला पुढे बोलणे सुरू ठेवायला सांगतात. हे सांगतांनाच हनुमंताच्या संभाषणाविषयी आणि एकंदर व्यक्‍तिमत्त्वाविषयी लक्ष्मणाला सांगतात, `लक्ष्मणा, वेदांचा अभ्यास न केलेल्या कोणालाही असे भाषण करता येणे शक्य नाही. संपूर्ण व्याकरण याने अनेक वेळा ऐकलेले असावे; कारण हा पुष्कळ बोलत होता, तरी अशुद्ध एकही शब्द त्याच्या मुखातून निघालेला नाही. भाषणात उगाच पाल्हाळ नाही. ते संदिग्ध नाही. अस्खलित आहे. ऐकणार्‍याला कंटाळा आणणारे नाही. मनात आधी उत्कृष्ट रीतीने प्रविष्ट होऊन नंतरच याचे भाषण कंठविवरापासून श्रोत्यांच्या कानावर पडत असल्यामुळे त्याचा उच्चार मध्यम रीतीने होतो आहे. त्या त्या स्वरवर्णाचे संस्कार क्रमाने अंत:करणावर ठसवण्याला समर्थ आहेत. याची वाणी, याचे संभाषण त्वरारहित आहे. विलंबशून्य आहे; म्हणूनच मनाला आनंद देणारे आहे. ऊर, कंठ आणि शिर या तिन्ही ठिकाणी अभिव्यक्‍त होणार्‍या याच्या अद्‌भुत वाणीने, खड्ग उपसून तत्पर असलेल्या शत्रूचे हृदयही बदलेल. तो याची स्तुतीच करील. अशा प्रकारचा दूत ज्या राजापाशी असेल, त्याची कोणती कामगिरी कशी अयशस्वी होईल? अशा गुणांचा कार्यसाधक ज्याच्याजवळ असेल, त्याचे मनोरथ सिद्धीस जातीलच. लक्ष्मणा, तू याच्याशी बोल.’

१.५ श्रीरामाच्या प्रथम भेटीच्या वेळी हनुमंताचा भाव जागृत होणे

लक्ष्मण श्रीरामप्रभूंच्या आज्ञेप्रमाणे हनुमंताशी बोलतो. `आम्ही दोघे अयोध्येचा राजा दशरथाचे कुमार ! हा माझा मोठा भाऊ श्रीराम, मी लक्ष्मण ! आम्ही विरक्‍त आहोत. चौदा वर्षांच्या वनवासाला आलो आहोत ! श्रीरामाच्या पत्‍नीला सीतादेवीला कुणी राक्षसाने पळवून नेले आहे. या गहन वनात आम्ही तिचाच शोध घेतो आहोत ! तुम्ही कोण?’ श्रीरामप्रभुवर हनुमंतांची दृष्टी खिळलेली असते. माथी जटा, कांती श्यामवर्णाची, भुवनमोहन रूप असे अद्‌भुत सौंदर्य ! सौंदर्याचाच ओतीव पुतळा. हनुमंत नेत्रांनी ते अद्‌भुत रामरूप पित होता. त्याचे रोम रोम रामरूप प्राशन करीत होते. नेत्रांत अश्रू असतात. अंगांग मोहोरलेले असते, पुलकीत असते. व्याकुळ हनुमंत श्रीरामचरणी माथा ठेवतो. अंजनेयाच्या अश्रूला विराम नसतो, वाणी अवरुद्ध असते. 

१.६ प्रभु श्रीरामाने हनुमंताचा स्वीकार करणे

हनुमंताला ब्राह्मणवेशाची स्मृतीच उरत नाही. ब्राह्मणवेशाचे अवधानच उरत नाही. हनुमंत परम संवेदनशील होतो. त्याचे ब्राह्मण वेशाचे ते आवरण आपोआप दूर होते. वास्तविक रूप प्रगटते. रामप्रभुचरणी हनुमंत माथा ठेवतो. अश्रू ढाळतो. रामचरणी प्रार्थना करतो. हनुमंताचे आवरण हटते. वास्तविक रूप प्रगटते. आता कसला उशीर? श्रीरामप्रभु हनुमंताला उठवतात. आपल्या हृदयाशी धरतात. दृढ आलिंगन देतात. रामप्रभूंच्या हृदयातले हनुमंताच्या हृदयी जाते. अदृश्य शक्‍ती हनुमानाच्या हृदयी प्रवेश करते. भगवान आणि भक्‍त एक होतात. भगवंताची आणि भक्‍ताची दोघांचीही एक अद्‌भुत अवस्था असते. श्रीराम हनुमंताच्या मस्तकाचे अवघ्राण करतात. हनुमंताच्या आनंदाला सीमा नसते.’

१.७ प्रत्येक रामकथेला हनुमंताची उपस्थिती

`यत्र यत्र रघुनाथकीर्तनं,तत्रतत्रकृतमस्तकाज्जलिम्।
बाष्पवारि परिपूर्ण लोचनम् मारुतिं नमत राक्षसान्तकम् ।।

राक्षसान्तक असा कठोर हृदयाचा मारुति जिथे जिथे रामकथा, रघुनाथाचे संकीर्तन सुरू असेल, तिथे तिथे हात जोडून, नतमस्तक होऊन अश्रुपूर्ण नेत्रांनी सदैव उपस्थित असतोच. सर्व हिंदुस्थानभर केव्हाही, कुठेही रामकथेला प्रारंभ होण्याआधी `रामकथा-प्रिय’ हनुमंतरायाकरता तिथे स्वतंत्र आसन, रांगोळी घातलेला पाट मांडण्याची प्रथा सहस्रश: वर्षांपासून सर्वत्र आहे.  रामकथा श्रवणाकरता, मारुतीराय हा वृद्ध ब्राह्मणरूपाने तिथे उपस्थित रहातो. कथेच्या प्रारंभापूर्वी तो येतो आणि कथा संपल्यावर सर्वात शेवटी तो तेथून जातो. यासंबंधीचे अनेक प्रसंग, अनेक उदाहरणे, अनेक कथा उपलब्ध आहेत.’ (ऋषिस्मृती – १)

१.८ नामावर दृढ श्रद्धा असणारा

हनुमंताची `नामच सर्वकाही करते’, अशी दृढश्रद्धा होती. विश्‍वामित्रांच्या आज्ञेचे पालन करण्यासाठी श्रीरामाने हनुमंताशी युद्ध केले. श्रीरामाने त्याच्यावर अनेक बाण सोडले; पण रामनामाच्या भक्‍तीमुळे त्याला एकही बाण लागला नाही. नामावरील श्रद्धेमुळेच तो समुद्र ओलांडून लंकेला गेला.

१.९ निष्काम प्रार्थना करणारा

श्रीरामाने अंगद यास `युवराज’ पद दिले, सुग्रीवास व बिभीषणास राज्य दिले, तसेच इतरांनाही मौल्यवान बक्षिसे दिली. हनुमंतास मात्र काहीच दिले नाही. श्रीरामाने वर मागण्यास सांगितल्यावर हनुमंताने प्रार्थना केली, `हे प्रभो, मला सदैव आपल्या चरणी स्थान मिळू दे. माझ्या हृदयात सतत आपला वास असू दे. मला आपली सेवा करता येऊ दे.’ यावरून हनुमंत किती निष्काम आहे, हे लक्षात येते.

१.१० आसक्‍ती नसणारा व वैराग्य असणारा

हनुमंताने धन, मान, देहसुख, स्त्री, राज्य व पद यांचा त्याग केला आहे. त्याला केवळ भगवंत हवा होता. जेव्हा सीतामाईने हनुमंताला सोन्याची माळ दिली, तेव्हा त्या माळेत `राम नाही’ म्हणून त्याने ती माळ तोडली होती. रामाशिवाय त्याला काहीच नको होते.

१.११ ईश्‍वरी राज्यासाठी धर्माला पाठबळ पुरवणे

हनुमानाच्या उत्पत्तीचा मूळ हेतू ईश्‍वरी राज्याची स्थापना करण्यासाठी आवश्यक प्रकट शक्‍तीचा उपयोग करून प्रकट स्वरूपात असलेल्या बाधांना दूर करून त्यांच्यापासून ईश्‍वरी राज्याच्या स्थापनेसाठी आवश्यक अशा जिवांचे रक्षण करणे होय. यासाठी हनुमान हा प्रत्येक काळात विविध स्वरूपात प्रगट होऊन त्याचे कार्य करतो. हनुमानाचे निर्गुणातील-सगुण स्वरूपाचे कार्य कधीही थांबत नाही. हनुमानात दास्यभाव १०० टक्के असल्यामुळे तो सतत कार्य करत असतो.

  कार्य प्रमाण (टक्‍के)
१. ईश्‍वरी राज्‍यासाठी धर्माला
पाठबळ पुरवणे
३० (४०*)
२. जिवांना साधनेसाठी मदत करणे ३० (२०*)
३. अनेक जिवांना मुक्‍ती देणे २०
४. सेवकाचा आदर्श ठेवणे २०
  एकूण १००
* वाईट शक्‍तीने मधेच सांगितलेली चुकीची माहिती

१.१२ सेवकाचा आदर्श ठेवणे

हनुमानाने स्वत:चे उदाहरण सर्वांसमोर आदर्श सेवकाचे ठेवले आहे. त्यामुळे अनेक जिवांनी हनुमानाच्या दास्यत्वाचे पालन करून मोक्षप्राप्‍ती केली. हनुमानात १०० टक्के दास्यत्व असल्यामुळे तो अविरत आणि अखंडपणे सेवा करू शकतो. हनुमानाच्या दास्यत्वामुळेच त्याला रावणासमोरही श्रीरामाच्या गुणांचे वर्णन करता आले आणि रावणाद्वारे श्रीरामाची विटंबना केल्यावर पूर्ण लंकेला आग लावून निघता आले.  – धर्मतत्त्व

१.१३ अंत:करणातील मारुतीकडून होणारे सूक्ष्म स्तरावरील कार्य

  • नामजप: अंत:करणातील मारुतीच साधना करण्याबाबत व श्रीरामाचे नाव घेण्याबाबत जिवाच्या मनात विचार घालत असतो.
  • सत्संग: मारुतीच्या मनात सतत भगवंताला भेटण्याची निस्सीम ओढ असते. भगवंताच्या भेटीसाठी व्याकूळ झाल्यावर मारुति राममंदिरात किंवा रामायणातील कथाकथन होत असलेल्या स्थळी किंवा रामभक्‍ताच्या शोधास बेभान होऊन जातो. त्याचप्रमाणे प्रभूच्या भेटीची ओढ अंत:करणातील मारुतीत निर्माण झाल्यावर जिवाच्या मनात भगवंत किंवा गुरु यांना भेटण्याची तीव्र उत्कंठा निर्माण होते. प्रत्यक्ष भगवंतरूपी गुरु जरी भेटले नाहीत, तरीही जिवाला साधना करणार्‍या जिवांच्या सत्संगात जावेसे वाटते व तो सत्संगाला जाऊ लागतो.
  • सत्सेवा: मारुतीला भगवंताबाबत निस्सीम प्रेम वाटत असल्याने तो सतत भगवंताच्या सेवेत मग्न असतो. त्याच्यातील दास्यभाव क्षणोक्षणी जागृत असतो. भगवंतावरील प्रेमापोटी जेव्हा एखादा जीव तळमळतो, तेव्हा त्या जिवावर मारुति कृपा करतो. त्यामुळे मारुतीतील दास्यभाव जिवामध्ये जागृत होऊ लागतो व जिवाला प्रभूच्या चरणांची सेवा करण्याची इच्छा निर्माण होऊन त्यानुरूप तो सेवेची संधी शोधू लागतो.
  • प्रीती: भगवंताबाबतच्या प्रीतीमुळे मारुतीला चराचरात, म्हणजे प्रत्येकात श्रीरामाचे दर्शन होते व तो सर्वांना रामस्वरूप मानून त्यांची सेवा करत असतो. इतरांची सेवा करून तो श्रीरामाच्या व्यापक रूपाचीच भक्‍ती व सेवा करीत असतो. जिवामध्ये जेव्हा भगवंताला भेटण्याची इच्छा जगण्याच्या इच्छेपेक्षाही प्रबळ होते, तेव्हा तो चातकासारखा तळमळू लागतो. त्याला मारुतीप्रमाणे चराचरात भगवंताचे दर्शन होऊ लागते व त्याच्यात सर्व जिवांप्रती प्रीती निर्माण होते.
  • धर्माचरण: मारुति प्रत्येक क्षणी प्रभू श्रीरामाची भक्‍ती करून कठोर धर्माचरण करीत असल्यामुळे त्याच्यामध्ये प्रभू श्रीरामाची शक्‍ती संक्रमित होऊन ती आवश्यक तेव्हा आपोआप कार्यरत होत असते. धर्माचरणाचे बळ प्राप्‍त झालेल्या मारुतीची पूजा करणे व त्याची उपासना करणे, यामागे `त्याच्यासारखे भक्‍तीचे आचरण करून धर्मबळ प्राप्‍त व्हावे’, हा मुख्य उद्देश आहे. धर्मबळ असल्यामुळे दुर्जनांना मारुतितत्त्वाच्या अस्तित्वामुळे त्रास होतो. पाताळ तसेच भुवलोक येथे रहाणार्‍या लहान-मोठ्या सर्वच वाईट शक्‍तींवर मारुतीच्या अस्तित्वातून प्रक्षेपित होणारी मारक शक्‍ती व चैतन्य यांचा परिणाम होतो व वाईट शक्‍तींचे बळ कमी होते. ज्या जिवाच्या अंत:करणात प्रीती उत्पन्न झालेली असते, त्याच्याकडून मारुतीप्रमाणे क्षणोक्षणी भक्‍ती होऊ लागते व त्यालाही मारुतीप्रमाणेच धर्मबळ व भक्‍तीचे बळ प्राप्‍त होते. या बळामुळे स्थूल व सूक्ष्म स्तरांवरील सर्व प्रकारच्या हल्ल्यांना जीव सामोरे जाऊ शकतो. 
  • रामराज्याची स्थापना: ज्या जिवामध्ये भक्‍ती जागृत झालेली असते, त्याच्याच अंत:करणात रामराज्याची स्थापना होते व असा जीवच बाह्य रामराज्याची स्थापना करू शकतो. आपल्याला ईश्‍वरप्राप्‍तीच्या तळमळीने तीव्र साधना करून स्वत:तील मारुतीला प्रगट करावे लागेल, तरच अंतर्बाह्य रामराज्याची स्थापना होईल !  – ईश्‍वर

१.१४ हनुमान हातात डोंगर घेऊन उडतांना दिसणे व येत्या काळात साधकांना होणार्‍या शारीरिक त्रासांवर उपचार करण्यासाठी औषधी तयार करण्याच्या कामगिरीवर निघाल्याचे त्याने सांगणे 

२१.५.२००५ रोजी सायंकाळी ७.०५ वाजता श्रीरामाची आरती करत असतांना हनुमान हातात डोंगर घेऊन उडतांना दिसला. त्या वेळी मी मारुतिरायाला विचारले, `हा डोंगर घेऊन कोठे निघालात?’ त्या वेळी तो म्हणाला, `प्रभू श्रीरामचंद्रांनी मला येत्या काळात साधकांना होणार्‍या शारीरिक त्रासांवर उपचार करण्यासाठी औषधी तयार करण्याची सेवा दिली आहे. मी त्या कामगिरीवर निघालो आहे.’ – श्रीमती प्रीती

१.१५ मारुतीचा आदर्श समोर ठेवून आत्मबळ वाढवून साधकांनी अंतर्बाह्य लढा देण्यास सज्ज व्हावे!

आत्मबळ वाढणे, म्हणजे साधकातील आत्मतत्त्व, म्हणजेच ईश्‍वरीतत्त्व जागृत होणे होय. आत्मतत्त्व हे सर्वगुणसंपन्न व सर्वशक्‍तीमान आहे. आत्मतत्त्वाच्या आधारे साधक स्थूल व सूक्ष्म स्तरांवरील लढा सहजपणे देऊ शकतो. `हे युद्ध लढणारा मी नसून ईश्‍वरच आहे’, याची साधकाला सातत्याने जाणीव झाल्यावर त्याच्या माध्यमातून साक्षात ईश्‍वरच कार्य करतो. ईश्‍वराच्या कार्यात ईश्‍वरच सहभागी असतो. `मी काहीही करत नाही’, ही जाणीव जितकी तीव्र असेल, तितके साधकाच्या माध्यमातून ईश्‍वरी तत्त्व अधिक प्रमाणात प्रकट होते. आत्मबळ वाढल्यावर साधकाला दुर्जन व वाईट शक्‍ती यांच्याशी एकाच वेळी लढण्याची क्षमता प्राप्‍त होते. याचाच अर्थ साधकाचा अहं, म्हणजेच कर्तेपणाची जाणीव कमी होणे आवश्यक आहे. `मी करत नसून ईश्‍वरच करत आहे. माझ्या ठिकाणी आत्मतत्त्व आहे. ईश्‍वर आहे’, असा भाव प्रत्येक क्षणी जागृत असणे अत्यंत आवश्यक आहे.  यासाठी मारुतिरायाचे उदाहरण सर्वांना प्रेरणादायी ठरेल. `प्रत्येक कर्म माझे प्रभू श्रीराम करतात’, असा भाव ठेवून मारुति प्रत्येक कर्म अचूक व परिपूर्ण करायचा. त्यामुळे त्याचे प्रत्येक कर्म उत्कृष्ट होत होते व कर्तेपण श्रीरामाकडे जात होते. `अहंशून्यता व नितांत शरणागतभाव’ या गुणांमुळे मारुतीच्या माध्यमातून श्रीरामाची प्रचंड शक्‍ती कार्यरत झाली व मारुतीकडून क्षात्रधर्म साधना, तसेच ईश्‍वरी राज्याची स्थापना, म्हणजेच रामराज्याची स्थापना हे अतिशय अवघड कार्य होऊ शकले.  मारुतीचा आदर्श समोर ठेवून साधकांनी स्वत:चे आत्मबळ वाढवावे. त्यासाठी ईश्‍वरावरील श्रद्धा व त्याच्या प्रतीचा शरणागत भाव वाढवावा आणि निर्भयपणे ईश्‍वराच्या आज्ञेचे वेळोवेळी पालन करावे. असे केले तरच साधक अंतर्बाह्य लढा यशस्वीरीत्या देऊ शकेल!  – ईश्‍वर

Shriramraksha stotra ke nitya pathan se kya labh hota hai? (Hindi Article)

श्रीरामरक्षास्तोत्रके नित्‍य पठन से क्‍या लाभ होता है?

Shri Ram

सारणी –


१. श्रीरामनवमी

श्री विष्णुके सातवें अवतार श्रीरामके जन्म प्रीत्यर्थ श्री रामनवमी मनाते हैं । चैत्र शुक्ल नवमीको रामनवमी कहते हैं । इस वर्ष रामनवमी ३ अप्रैलको है । अनेक राममंदिरोंमें चैत्र शुक्ल प्रतिपदासे लेकर नौ दिनतक यह उत्सव मनाया जाता है । रामायणके पारायण, कथाकीर्तन तथा राममूर्तिको विविध शृंगार कर, यह उत्सव मनाया जाता है । नवमीकी दोपहरको रामजन्मका कीर्तन होता है । मध्यान्हकालमें, कुंची (छोटे बच्चेके सिरपर बांधा जानेवाला एक वस्त्र । यह वस्त्र पीठतक होता है ।) धारण किया हुआ एक नारियल पालनेमें रखकर उस पालनेको हिलाते हैं व भक्तगण उसपर गुलाल तथा फूलोंका वर्षाव करते हैं । कुछ स्थानोंपर पालनेमें नारियलकी अपेक्षा श्रीरामकी मूर्ति रखी जाती है । इस प्रसंगपर श्रीरामजन्मके गीत गाए जाते हैं । उसके उपरांत प्रभु श्रीरामके मूर्तिकी पूजा करते हैं व प्रसादके रूपमें सोंठ देते हैं । कुछ स्थानोंपर महाप्रसाद भी देते हैं । इस दिन प्रभु श्रीरामका व्रत करनेसे सर्व व्रतोंका फल प्राप्त होता है तथा सर्व पापोंका क्षालन होकर अंतमें उत्तम लोककी प्राप्ति होती है ।

२. श्रीरामरक्षास्तोत्रका पाठ

जिस स्तोत्रका पाठ करनेवालोंका श्रीरामद्वारा रक्षण होता है, वह स्तोत्र है श्रीरामरक्षास्तोत्र । भगवान शंकरने बुधकौशिक ऋषिको स्वप्नमें दर्शन देकर, उन्हें रामरक्षा सुनाई और प्रात:काल उठनेपर उन्होंने वह लिख ली । यह स्तोत्र संस्कृत भाषामें है । इस स्तोत्रके नित्य पाठसे घरकी सर्व पीडा व भूतबाधा भी दूर होती है । जो इस स्तोत्रका पाठ करेगा वह दीर्घायु, सुखी, संततिवान, विजयी तथा विनयसंपन्न होगा’, ऐसी फलश्रुति इस स्तोत्रमें बताई गई है ।

इसके अतिरिक्त इस स्तोत्रमें श्रीरामचंद्रका यथार्थ वर्णन, रामायणकी रूपरेखा, रामवंदन, रामभक्त स्तुति, पूर्वजोंको वंदन व उनकी स्तुति, रामनामकी महिमा इत्यादि विषय समाविष्ट हैं ।

३. श्रीरामनवमीका आध्यात्मिक महत्त्व

किसी भी देवता व अवतारों की जयंतीपर उनका तत्त्व पृथ्वीपर अधिक मात्रामें कार्यरत होता है । श्रीरामनवमीको श्रीरामतत्त्व अन्य दिनोंकी अपेक्षा १००० गुना कार्यरत होता है । श्रीराम नवमीपर `श्रीराम जय राम जय जय राम ।’  नामजप व श्रीरामकी भावपूर्ण उपासनासे श्रीरामतत्त्वका अधिकाधिक लाभ होता है ।

४. रामायण

`समस्य अयनं रामायणम् ।’ अयनका अर्थ है जाना, गति, मार्ग इत्यादि । जो परब्रह्म परमात्मारूप श्रीरामकी ओर ले जाती है, उसतक पहुंचनेके लिए जो प्रोत्साहित करती है अर्थात् गति देती है, जीवनका सच्चा मार्ग दर्शाती है, वही `रामायण’ है ।

४.१ कैकेयीने एक वरसे रामके लिए चौदह वर्षका वनवास व दूसरे वरसे भरतके लिए राज्य क्यों मांगा ?

भावार्थ : श्रावणकुमारके दादा धौम्य ऋषि थे व उसके माता-पिता रत्नावली व रत्नऋषि थे । रत्नऋषि नंदिग्रामके राजा अश्वपतिके राजपुरोहित थे । अश्वपति राजाकी कन्याका नाम कैकेयी था । रत्नऋषिने कैकेयीको सभी शास्त्र सिखाए और यह बताया कि यदि दशरथकी संतान हुई, तो वह संतान राजगद्दीपर नहीं बैठ पाएगी अथवा दशरथकी मृत्युके पश्चात् यदि चौदह वर्षके दौरान राजसिंहासनपर कोई संतान बैठ भी गई, तो रघुवंश नष्ट हो जाएगा । ऐसी होनीको टालने हेतु, आगे चलकर वसिष्ठ ऋषिने कैकेयीको दशरथसे दो वर मांगनेके लिए कहा । उनमेंसे एक वरसे उन्होंने रामको चौदह वर्षतक ही वनवास भेजा व दूसरे वरसे भरतको राज्य देनेके लिए कहा । उन्हें ज्ञात था कि रामके रहते भरत राजा बनना स्वीकार नहीं करेंगे यानी राजसिंहासनपर नहीं बैठेंगे । वसिष्ठ ऋषिके कहनेपर ही भरतने सिंहासनपर रामकी प्रतिमाकी अपेक्षा उनकी चरणपादुका स्थापित की । यदि प्रतिमा स्थापित की होती, तो शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध एकत्रित होनेके नियमसे जो परिणाम रामके सिंहासनपर बैठनेसे होता, वही उनकी प्रतिमा स्थापित करनेसे भी होता ।

५. रामराज्य

ऐसा नहीं कि, केवल श्रीराम ही सात्त्विक थे, अपितु प्रजा भी सात्त्विक थी; इसीलिए रामराज्यमें श्रीरामके दरबारमें एक भी शिकायत नहीं आई ।

पंचज्ञानेंद्रिय, पंचकर्मेंद्रिय, मन, चित्त, बुद्धि व अहंकारपर रामका (आत्मारामका) राज्य होना ही खरा रामराज्य है ।

६. प्रभु श्रीरामकी उपासनाके कुछ महत्त्‍वपूर्ण चरण

उपासनाकी कृति कृति कैसे करें?
१. श्रीरामपूजनसे पूर्व उपासक स्‍वयंको
    कौनसा तिलक कैसे लगाए?
विष्‍णु समान खडी दो रेखाओंका अथवा भरा
हुआ खडा तिलक मध्‍यमासे लगाए ।
२. श्रीरामको चंदन किस उंगलीसे लगाए? अनामिकासे
३. फूल चढाना  
    अ. फूल कौनसे चढाएं? जाही
    आ. संख्‍या कितनी हो? चार अथवा चार गुना
    इ. फूल चढानेकी पद्घति क्‍या हो? फूलोंका डंठल देवताकी ओर कर चढाएं ।
    ई. फूल कौनसे आकारमें चढाएं ? लंबगोलाकार (भरा हुआ अथवा खोखला)
४. उदबत्तीसे आरती उतारना  
    अ. तारक उपासनाके लिए
         किस गंधकी उदबत्ती?
चंदन, केवडा, चंपा, चमेली,
जाही व अंबर
    आ. मारक उपासनाके लिए
         किस गंधकी उदबत्ती?
हीना व दरबार
    इ. संख्‍या कितनी हो? दो
    ई. उतारनेकी पद्धति
         क्‍या हो?
दाहिने हाथकी तर्जनी व अंगूठेमें पकडकर
घडीकी सुईयोंकी दिशामें पूर्ण गोलाकार
पद्घतिसे तीन बार घुमाकर उतारें ।
५. इत्र किस गंधका अर्पण करें? जाही
६. श्रीरामकी कितनी परिक्रमा करें? कमसे कम तीन अथवा तीन गुना

 

Hanuman ko tel, sindur, ruike patte arpan kyon kiya jata hai? (Hindi Article)

हनुमानको तेल, सिंदूर, रुईके पत्ते इत्यादि अर्पण क्‍यों किया जाता है?

सारणी –


१. हनुमान जयंती

जब भी दास्यभक्तिका सर्वोत्कृष्ट उदाहरण देना हो, तो आज भी हनुमानकी रामभक्तिका स्मरण होता है । वे अपने प्रभुपर प्राण अर्पण करनेके लिए सदैव तैयार रहते । प्रभु रामकी सेवाकी तुलनामें शिवत्व व ब्रह्मत्वकी इच्छा भी उन्हें कौडीके मोलकी लगतीं । हनुमान सेवक व सैनिकका एक सुंदर सम्मिश्रण हैं ! हनुमान अर्थात शक्ति व भक्तिका संगम । अंजनीको भी दशरथकी रानियोंके समान तपश्चर्याद्वारा पायस (चावलकी खीर, जो यज्ञ-प्रसादके तौरपर बांटी जाती है) प्राप्त हुई थी व उसे खानेके उपरांत ही हनुमानका जन्म हुआ था । उस दिन चैत्रपूर्णिमा थी, जो `हनुमान जयंती’ के तौरपर मनाई जाती है ।

२. भक्तोंकी मन्नत पूर्ण करनेवाले

हनुमानको मन्नत पूर्ण करनेवाले देवता मानते हैं, इसलिए व्रत या मन्नत माननेवाले अनेक स्त्री-पुरुष हनुमानकी मूर्तिकी श्रद्धापूर्वक निर्धारित प्रदक्षिणा करते हैं । कई लोगोंको आश्चर्य होता है कि, जब किसी कन्याका विवाह न तय हो रहा हो, तो उसे ब्रह्मचारी हनुमानकी उपासना करनेको कहा जाता है । मानसशास्त्रके आधारपर कुछ लोगोंकी यह गलतधारणा होती है कि सुंदर, बलवान पुरुषके साथ विवाह हो, इस कामनासे कन्याएं हनुमानकी उपासना करती हैं । वास्तविक कारण आगे दिए अनुसार है ।

३. अनिष्ट शक्तियोंका नियंत्रण करनेवाले हनुमान

हनुमान भूतोंके स्वामी माने जाते हैं । इसलिए यदि किसीको भूतबाधा हो, तो उस व्यक्तिको हनुमानमंदिर ले जाते हैं या हनुमानस्तोत्र बोलनेके लिए कहते हैं । जागृत कुंडलिनीके मार्गमें यदि कोई बाधा आ जाए, तो उसे दूर कर कुंडलिनीको योग्य दिशा देना । लगभग ३० %  व्यक्तियोंका विवाह भूतबाधा, जादू-टोना इत्यादि अनिष्ट शक्तियोंके प्रभावके कारण नहीं हो पाता । हनुमानकी उपासना करनेसे ये कष्ट दूर हो जाते हैं व विवाह संभव हो जाता है । (१० % व्यक्तियोंके विवाह, भावी वधू या वरके एक-दूसरेसे अवास्तविक अपेक्षाओंके कारण नहीं हो पाते । अपेक्षाओंको कम करनेपर विवाह संभव हो जाता है । ५० %  व्यक्तियोंका विवाह प्रारब्धके कारण नहीं हो पाता । यदि प्रारब्ध मंद या मध्यम हो, तो कुलदेवताकी उपासनाद्वारा प्रारब्धजनक अडचनें नष्ट हो जाती हैं व विवाह संभव हो जाता है । यदि प्रारब्ध तीव्र हो, तो केवल किसी संतकी कृपासे ही विवाह हो सकता है । शेष १० % व्यक्तियोंका विवाह अन्य आध्यात्मिक कारणोंसे नहीं हो पाता । ऐसी परिस्थितिमें कारणानुसार उपाय करने पडते हैं ।)

४. मानसशास्त्रमें निपुण व राजनीतिमें कुशल हनुमान

अनेक प्रसंगोंमें सुग्रीव इत्यादि वानर ही नहीं, बल्कि राम भी हनुमानकी सलाह लेते थे । जब विभीषण रावणको छोडकर रामकी शरण आया, तो अन्य सेनानियोंका मत था कि उसे अपने पक्षमें नहीं लिया जाए; परंतु हनुमानकी बात मानकर रामने उसे अपने पक्षमें ले लिया । लंकामें प्रथम ही भेंटमें सीताके मनमें अपने प्रति विश्वास निर्माण करना, शत्रुपक्षके पराभवके लिए लंकादहन करना, रामके आगमनसंबंधी भरतकी भावनाएं जानने हेतु रामद्वारा उन्हींको भेजा जाना, इन सभी प्रसंगोंसे हनुमानकी बुद्धिमत्ता व मानसशास्त्रमें निपुणता स्पष्ट होती है । लंकादहन कर उन्होंने रावणकी प्रजाका, रावणके सामर्थ्यपरसे विश्वास उठा दिया ।

५. जितेंद्रिय हनुमान

सीताको ढूढने जब हनुमान रावणके अंत:पुरमें गए, तो उस समय उनकी जो मन:स्थिति थी, वह उनके उच्च चरित्रका सूचक है । इस संदर्भमें वे स्वयं कहते हैं – `सर्व रावणपत्नियोंको नि:शंक लेटे हुए मैंने देखा तो सही, परंतु देखनेसे मेरे मनमें विकार उत्पन्न नहीं हुआ ।’  अनेक संतोंने ऐसे जितेंद्रिय हनुमानकी पूजा निश्चित कर, उनका आदर्श समाजके समाने रखा ।

६. प्रचलित पूजा

चैत्रपूर्णिमाके दिन हनुमान जयंती मनाई जाती है । प्राय: शनिवार व मंगलवार हनुमानके दिन माने जाते हैं । इस दिन हनुमानको सिंदूर व तेल अर्पण करनेकी प्रथा है । कुछ जगह तो नारियल चढानेकी भी रूढि है । आध्यात्मिक उन्नतिके लिए वाममुखी (जिसका मुख बाईं ओर हो) हनुमान या दासहनुमानकी मूर्तिको पूजामें रखते हैं ।

दासहनुमान व वीरहनुमान: ये हनुमानके दो रूप हैं । दासहनुमान रामके आगे हाथ जोडे खडे रहते हैं । उनकी पूंछ जमीनपर रहती है । वीरहनुमान योद्धा मुद्रामें होते हैं । उनकी पूंछ उत्थित रहती है व दाहिना हाथ माथेकी ओर मुडा रहता है । कभी-कभी उनके पैरों तले राक्षसकी मूर्ति भी होती है । भूतावेश, जादू-टोना इत्यादि द्वारा कष्ट दूर करनेके लिए वीरहनुमानकी उपासना करते हैं ।

दक्षिणमुखी हनुमान: इस मूर्तिका मुख दक्षिणकी ओर होता है इसलिए इसे दक्षिणमुखी हनुमान कहते हैं । जादू-टोना, मंत्र-तंत्र इत्यादि प्रयोग प्रमुखत: ऐसी मूर्तिके सम्मुख ही किए जाते हैं । ऐसी मूर्तियां महाराष्ट्रमें मुंबई, पुणे, औरंगाबाद इत्यादि क्षेत्रोंमें व कर्नाटकमें बसवगुडी क्षेत्रमें पाई जाती हैं ।

७. हनुमानको तेल, सिंदूर, रुईके पत्ते इत्यादि अर्पण करनेका कारण

पूजाके दौरान देवताओंको जो वस्तु अर्पित की जाती है, वह वस्तु उन देवताओंको प्रिय है, ऐसा बालबोध भाषामें बताया जाता है, उदा. गणपतिको लाल फूल, शिवको बेल व विष्णुको तुलसी इत्यादि । उसके पश्चात् उस वस्तुके प्रिय होनेके संदर्भमें कथा सुनाई जाती है । प्रत्यक्षमें शिव, विष्णु, गणपति जैसे उच्च देवताओंकी कोई पसंद-नापसंद नहीं होती । देवताको विशेष वस्तु अर्पित करनेका तात्पर्य आगे दिए अनुसार है ।

पूजाका एक उद्देश्य यह है कि, पूजी जानेवाली मूर्तिमें चैतन्य निर्माण हो व उसका उपयोग हमारी आध्यात्मिक उन्नतिके लिए हो । यह चैतन्य निर्माण करने हेतु देवताको जो विशेष वस्तु अर्पित की जाती है, उस वस्तुमें देवताओंके महालोकतक फैले हुए पवित्रक (उस देवताके सूक्ष्मातिसूक्ष्म कण) आकर्षित करनेकी क्षमता अन्य वस्तुओंकी अपेक्षा अधिक होती है । तेल, सिंदूर, रुईके पत्तोंमें हनुमानके पवित्रक आकर्षित करनेकी क्षमता सर्वाधिक है; इसी करण हनुमानको यह सामग्री अर्पित करते हैं ।

८. शनिकी साढेसाती व हनुमानकी पूजा

यदि शनिकी साढेसाती हो, तो उस प्रभावको कम करने हेतु हनुमानकी पूजा करते हैं । यह विधि इस प्रकार है – एक कटोरीमें तेल लें व उसमें काली उडदके चौदह दाने डालकर, उस तेलमें अपना चेहरा देखें । उसके उपरांत यह तेल हनुमानको चढाएं । जो व्यक्ति बीमारीके कारण हनुमान मंदिर नहीं जा सकता, वह भी इस पद्धतिनुसार हनुमानकी पूजा कर सकता है ।  खरा तेली शनिवारके दिन तेल नहीं बेचता, क्योंकि जिस शक्तिके कष्टसे छुटकारा पानेके लिए कोई मनुष्य हनुमानपर तेल चढाता है, संभवत: वह शक्ति तेलीको भी कष्ट दे सकती है । इसलिए हनुमान मंदिरके बाहर बैठे तेल बेचनेवालोंसे तेल न खरीदकर घरसे ही तेल ले जाकर चढाएं ।


 

Shantividhi (Hindi Article)

शांतिविधी

सारणी –


१. शांति करना

वृद्धावस्थामें इंद्रियां अकार्यक्षम होने लगती हैं, उदा. कम सुनाई देना, कम दिखाई देना, विविध रोग निर्माण होना इत्यादि । देवताओंकी कृपासे इन व्याधियोंका परिहार हो एवं शेष आयु सुखपूर्वक बीते, इस हेतु शास्त्रके अनुसार ५० वर्षसे १०० वर्षकी आयुतक प्रत्येक ५ वर्षोपरांत शांतिविधि करनी चाहिए ।

शांति करनेका दिन: प्रत्येक शांति उस वर्षके प्रारंभदिनपर करें । वह दिन शुभ न हो, तो जन्मनक्षत्र-दिन अथवा उसके पश्चात् किसी भी शुभदिन करें ।

२. आयुके अनुसार शांतिके प्रकार, शांतिके प्रमुख देवता व हवनीय द्रव्य

शांतिका प्रकार कितनी आयु
होनेपर करते हैं?
 प्रमुख देवता हवनीय द्रव्‍य
१. वैष्‍णवी शांति ५० श्रीविष्‍णु समिधा, आज्‍य,
चरु व पायस
२. वारुणी शांति ५५ वरुण समिधा, आज्‍य,
चरु व पायस
३. उग्ररथ शांति ६० मार्कंडेय समिधा, आज्‍य,
चरु, दूर्वा व पायस
४. मृत्‍युंजय महारथी
     शांति
६५ मृत्‍युंजयमहारथ समिधा, आज्‍य,
चरु व पायस
५. भैमरथी शांति ७० भीमरथमृत्‍युंजयरुद्र घृताक्‍त तिल
६. ऐंद्री शांति ७५ इंद्रकौशिक समिधा, आज्‍य,
चरु व पायस
७. सहस्त्रचंद्रदर्शन
     शांति
८० चंद्र आज्‍य
८. रौद्री शांति ८५ रुद्र समिधा, आज्‍य,
चरु व पायस
९. सौरी शांति ९० कालस्‍वरूपसूर्य समिधा, आज्‍य,
चरु व पायस
१०. त्रैयंबक मृत्‍युंजय
      शांति
९५ मृत्‍युंजयरुद्र समिधा, आज्‍य,
चरु व पायस
११. महामृत्‍युंजय
      शांति
१०० महामृत्‍युंजय समिधा, आज्‍य,
चरु व पायस

टीप १: आज्‍य अर्थात्‌ घी, चरु अर्थात्‌ पकाए गए चावल एवं पायस अर्थात्‌ पानीके प्रयोग बिना मात्र दूधमें पकाए गए चावल ।

टीप २: घीमें भिगोए गए तिल

२.१ सहस्रचंद्रदर्शन शांतिविधिका महत्त्व

शिव समाधिस्थ रहकर अधिकतर अप्रकट रहते हैं । शिवका तारक रूप यदाकदा प्रकट होता है । इससे तारक रूपसे चंद्रके समान चैतन्य एवं आनंद प्राप्त कर, जीवनमें शिवके आशीर्वाद प्राप्त करनेके लिए सहस्रचंद्रदर्शन विधि की जाती है । शिवके आशीर्वाद प्राप्त होनेसे व्यक्तिकी ऐहिक व पारमार्थिक पीडा और क्लेश दूर होते हैं और उसकी आयुमें वृद्धि होती है । इस विधिमें केवल एक चंद्रका (सोमका) दर्शन न कर, सहस्र चंद्रोंकी शीतलता एवं चैतन्य प्रदान करनेकी क्षमतावाले सूक्ष्ममें चंद्रदेवताके दर्शन पाने हेतु यह विधि की जाती है । इस विधिसे प्राप्त चैतन्यसे व्यक्तिके लिंगदेहको केवल इस जन्ममें ही नहीं, अपितु आगामी जन्ममें भी चैतन्यका लाभ प्राप्त होता है ।

२.२ मृत्युके पश्चात् व्यक्तिकी लिंगदेहकी चारों ओर संरक्षक-कवच निर्माण होना

चैतन्यका स्वरूप चंदेरी जलके समान है । उसमें जडत्व नहीं है । इसलिए वह हलका है और लिंगदेह उसे ग्रहण कर सकती है । मृत्युके पश्चात् यह चैतन्य लिंगदेहके साथ जाता है एवं इस चैतन्यकी शीतलताका सूक्ष्म-वायुसे संपर्क होकर जलका घनीकरण होता है और उसका रूपांतर चैतन्यमय संरक्षक-कवचमें होता है । इसीको `तारक रूपसे मारक रूपमें चैतन्यका रूपांतर’ कहते हैं ।

२.३ विधिके मंत्रोंसे संभावित लाभ

  • विधिके मंत्रोंमें साधना एवं जीवनका उद्देश्य बताया गया है । इस कारण लिंगदेहपर चैतन्यके साथ साधनाका संस्कार भी होता है ।
  • मृत्युतक एवं मृत्युके समय इस ज्ञानके स्मरणके कारण जीवका अहं कम होनेमें सहायता मिलती है ।
  • जीवके मनमें सत्के विचारोंकी एवं उसकी सात्त्विकताकी वृद्धिमें सहायता होती है ।
  • इस कारण पुन: जन्म लेते समय, जीवमें अनिष्ट शक्तियोंके प्रतिकारकी क्षमता जन्मत: निर्माण होती है ।
  • इस प्रकारके जीवको गर्भमें धारण करनेवाली माताको भी प्रसूतिसे पूर्व एवं प्रसूतिके समय शारीरिक, मानसिक एवं आध्यात्मिक स्तरके कष्ट कम होते हैं । इसके विपरीत, गर्भस्थ जीवकी सूक्ष्मदेहपर चैतन्य एवं साधनाके संस्कारके कारण माताको गर्भस्थ जीवके सत्संगका लाभ मिलता है तथा आनंद एवं चैतन्यकी अनुभूति होती है ।

 

Pitrurun se mukta karnewali vidhi: Shraddha (Hindi Article)

पितृऋणसे मुक्त करनेवाली विधि: श्राद्ध

सारणी –


१. सर्वसामान्यत: श्राद्धप्रयोग कैसे होता है ?

  • १. अपसव्य करना: देशकालका उच्चारण कर अपसव्य करें, यानी जनेऊ बाएं कंधेपर नहीं, अपितु दाएं कंधेपर लें ।
  • २. श्राद्धसंकल्प करना: श्राद्धके लिए योग्य पितरोंकी षष्ठी विभक्तिका विचार कर (उनका उल्लेख करते समय, षष्ठी-विभक्तिका प्रयोग करना, प्रत्यय लगाना, उदा. रमेशस्य), श्राद्धकर्ता आगे दिए अनुसार संकल्प करे – `अमुकश्राद्धं सदैवं सपिण्डं पार्वणविधीना एकोद्दिष्टेन वा अन्नेन वा आमेन वा हिरण्येन सद्य: करिष्ये’ ।
  • ३. यवोदक (जौ) व तिलोदक तैयार करें ।
  • ४. प्रायिश्चितके लिए पुरुषसूक्त, वैश्वदेवसूक्त आदि सूक्त बोलें ।
  • ५. ब्राह्मणोंकी परिक्रमा करें व उन्हें नमस्कार करें । तदुपरांत श्राद्धकर्ता ब्राह्मणोंसे प्रार्थना करें – `हम सब यह कर्म सावधानीसे, शांतचित्त, दक्ष व ब्रह्मचारी रहकर करेंगे ।’
  • ६. देवस्थानपर पूर्वकी ओर व पितृस्थानपर उत्तरकी ओर मुख कर ब्राह्मणोंको बिठाएं । ब्राह्मणोंको आसनके लिए दर्भ दें, देवताओंको सीधे दर्भ अर्पित करें व पितरोंको अग्रसे मोड़कर दें ।
  • ७. आवाहन, अर्घ्य, संकल्प, पिंडदान, पिंडाभ्यंजन (पिंडोंको दर्भसे घी लगाना), अन्नदान, अक्षय्योदक, आसन तथा पाद्यके उपचारोंमें पितरोंके नाम-गोत्रका उच्चारण करें । गोत्र ज्ञात न हो तो कश्यप गोत्रका उच्चारण करें; क्योंकि श्रुति बताती है कि, `समस्त प्रजा कश्यपसे उत्पन्न हुई है’ । पितरोंके नामके अंतमें `शर्मन्’ उच्चारण करें । स्त्रियोंके नामके अंतमें `दां’ उपपद लगाएं ।
  • ८. `उदीरतामवर’ मंत्रसे सर्वत्र तिल बिखेरें तथा गायत्री मंत्रसे अन्नप्रोक्षण करें (अन्नपर पानी छिड़कें) ।
  • ९. देवतापूजनमें भूमिपर नित्य दाहिना घुटना टिकाएं । पितरोंकी पूजामें भूमिपर बायां घुटना टिकाएं ।
  • १०. देवकर्म प्रदक्षिण व पितृकर्म अप्रदक्षिण करें । देवताओंको उपचार समर्पित करते समय `स्वाहा नम:’ व पितरोंको उपचार समर्पित करते समय `स्वधा नम:’ उच्चारण करें । 
  • ११. देव-ब्राह्मणके सामने यवोदकसे चौकोर मंडल व पितर-ब्राह्मणके सामने तिलोदकसे (घड़ीकी सुईकी दिशामें) गोलाकार मंडल बनाकर, उनपर भोजनपात्र रखें । उसी प्रकार कुलदेवता व गोग्रास (गायके लिए नैवेद्य)के लिए पूजाघरके सामने पानीका मंडल बनाकर उनपर भोजनपात्र रखें ।

           पितृस्थानपर बैठे ब्राह्मणोंके भोजनपात्रके चारों ओर भस्मका उलटा (घडीकी सुईकी विपरीत दिशामें) वर्तुल बनाएं । देवस्थानपर बैठे ब्राह्मणोंके भोजनपात्रोंके चारों ओर नित्य पद्धतिसे (घड़ीकी सुईकी दिशामें)भस्मकीरंगोलीबनाएं।

  • १२. पितर व देवताओंको विधिवत् संबोधित कर अन्न-निवेदन करें ।
  • १३. पितरोंको संबोधित कर पिंडदान व विकिर करें । पिंडदान दर्भबर्ही (अग्रयुक्त एक बित्ता लंबा दर्भ)पर करें । पिंडोंकी पूजा करें । इन पिंडोंको जलाशयमें विसर्जित करें या गायको दें ।
  • १४. महालय श्राद्धके समय सबको संबोधित कर पिंडदान होनेके पश्चात् चार दिशाओंको धर्मपिंड दें ।

           आगे दिए अनुसार सबको संबोधित कर यह धर्मपिंड दें – सृष्टिकी निर्मिति करनेवाले ब्रह्मदेवसे लेकर जिन्होंने हमारे माता-पिताके कुलमें जन्म लिया है; साथ ही गुरु, आप्त, हमारे इस जन्ममें सेवक, दास, दासी, मित्र, घरके पालतू प्राणि, लगाए गए वृक्ष, हमपर उपकृत (हमारे प्रति कृतज्ञ) व्यक्ति, जिनका पिंडदान करनेके लिए कोई न हो तथा अन्य ज्ञात व अज्ञात व्यक्ति ।

  • १५. पिंडदानके उपरांत ब्राह्मणोंको दक्षिणा देकर उनसे आशीर्वादके अक्षत लें । स्वधावाचन कर सर्व कर्म ईश्वरार्पण करें ।

घरमें मंगलकार्य हुआ हो, तो एक वर्षतक श्राद्धमें पिंडदान निषिद्ध है ।

२. वर्षश्राद्ध करनेके उपरांत पितृपक्षमें भी श्राद्ध क्यों करें ?

`वर्ष श्राद्ध करनेसे उस विशिष्ट लिंगदेहको गति प्राप्त होनेमें सहायता मिलनेसे उसका प्रत्यक्ष व्यष्टिस्तरका ऋण लौटानेमें सहायता होती है । यह हिंदू धर्म द्वारा व्यक्तिगतस्तरपर प्रदत्त, ऋणमोचनकी  एक उपासना ही है, तो पितृपक्षकें निमित्तसे पितरोंका ऋण समष्टिस्तरपर लौटानेका, श्राद्ध यह एक समष्टि उपासना ही है । व्यष्टि ऋणमोचन उस लिंगदेहकेप्रति प्रत्यक्ष कर्तव्यपालनकी सीख देता है, तो समष्टि ऋण एक साथ व्यापक स्तरपर लेन-देनका हिसाब पूरा करता है ।

एक दो पीढियां पूर्वके पितरोंका हम श्राद्ध करते हैं; कारण उनके साथ हमारा प्रत्यक्ष लेन-देनका हिसाब रहता है। अन्य पीढीयोंकी अपेक्षा इन पितरोंमें कौटंबिक आसक्तिविषयक विचारोंकी मात्रा अधिक होनेसे उनका यह प्रत्यक्ष बंधन अधिक तीका होनेके कारण उससे मुक्त होनेकेलिए उनकेलिए पितृपक्ष विधि सामयिक स्वरूपमें करना इष्ट होता है; इसीलिए वर्षश्राद्ध तथा पितृपक्ष ये दोंनों विधि करना आवशयक है ।

३. श्राद्ध करनेके विषयमें महत्त्वपूर्ण सूचनाएं !  

श्राद्धमें शुभ्र अक्षताका प्रयोग किया जाता है ।   श्राद्धकर्ममें लाल रंगके पुष्प, लौह एवं स्टील धातुओंके बर्तन वर्जित हैं ।   श्राद्धमें रंगोलीके चूर्णसे रंगोली नही निकालते हैं ।   श्राद्धमें `ॐ’ का उच्चारण नहीं करना चहिए ।   श्राद्धमें जनेऊ दांएं कंधेपर (अपसव्य) रखना चाहिए   श्राद्धमें अर्घ्य देते समय जनेऊ बांएं कंधेपर (सव्य), तो तिलोदक अर्पण करते समय दांएं कंधेपर (अपसव्य) करना चाहिए ।   श्राद्धमें तर्पण करते समय अनामिका व अंगूठेके बीचसे पानी छोडना चाहिए ।   श्राद्धके समय ब्राह्मणोंके लिए लगाए गए भोजनपात्रोंके चारों ओर भस्मका वृत्त बनाएं ।   मंगलकार्यके उपरांत पिंडदान वर्ज्य माना जाता है ।   श्राद्धमें भातके पिंडका दान करना चाहिए ।

४. ब्राह्मणने प्राप्त किया हुआ भोजन अन्न पितरोंको कैसे पहुंचता है ?

  • `श्राद्धादि कर्ममें मंत्रोच्चारके नादके परिणामस्वरूप ब्राह्मणके देहका ब्राह्मतेज जागृत होता है । उसी प्रकार पितरोंका आवाहन कर विश्वेदेवके अधिष्ठानसे उस विशिष्ट अन्नोदकापर मंत्रसे भारित पानी का सिंचन करनेसे हिविर्भाग के रूपमें अर्पण किए हुए अन्नसे प्रक्षेपित होनेवाली सूक्ष्म-वायु पितरतरंगोंको प्राप्त होनेमें सहायक होती है ।
  • पितरोंके नामसे ब्राह्मतेज जागृत हुए ब्राह्मणको भोजन अर्पण करनेका पुण्य भी श्राद्धकर्ताको उसी प्रकार  पितरोंको मिलता है । इससे ब्राह्मणके आशीर्वाद भी पितरोंकी गतिको  वेग प्राप्त करनेमें कारणीभूत होते हैं ।
  • बाह्यत: पितरोंके नामसे ब्राह्मण भोजन करना, इस `कर्तव्यपूर्तिके लिए कृति’ ऐसे  दृष्टिकोणकी अपेेक्षा `ब्राह्मणके माध्यमसे प्रत्यक्ष पितर ही भोजन प्राप्त कर रहे हैं ‘, ऐसा भाव रखना अधिक महत्त्वपूर्ण होनेके कारण संतुष्टियुक्त ब्राह्मणके देहेसे प्रक्षेपित होनेवाली आशीर्वादात्मक सात्त्विक तरंगोंका बल पितरोंको प्राप्त होता है । इसी अर्थमें `ब्राह्मणों द्वारा प्राप्त किया गया भोजन अन्न पितरोंको मिलता है ‘, ऐसा कहा है ।
  • कभी कभी इस प्रक्रियामें अन्नाकी तीका वासना रखनेवाले पितरोंके लिंगदेह ब्राह्मणके देहमें आकर भी प्रत्यक्ष अन्न ग्रहण करते हैं ।

 

Nariyal phodkar udghatan kyon kiya jata hai? (Hindi Article)

नारियल फोडकर उद्‌घाटन क्‍यों किया जाता है?

सारणी –


१. उद्‌घाटन

 `उद्’ अर्थात् प्रकट करना । देवतातरंगोंको प्रकट करना अथवा कार्यस्थलपर उन्हें स्थान ग्रहण करने हेतु प्रार्थना कर कार्यारंभ करना अर्थात् उद्‌घाटन करना । हिंदू धर्ममें प्रत्येक कृति अध्यात्मशास्त्रपर आधारित है । किसी भी समारोह अथवा कार्यको पूर्ण करनेके लिए देवताके आशीर्वाद आवश्यक हैं । शास्त्रीय पद्धति अनुसार उद्‌घाटन करनेसे दैविक तरंगोंका कार्यस्थलपर आगमन सुरक्षाकवचकी निर्मितिमें सहायक होता है । इससे वहांकी कष्टदायक / अनिष्ट स्पंदनोंके संचारपर अंकुश लगता है । इसलिए उद्‌घाटन विधिवत्, अर्थात् अध्यात्मशास्त्रपर आधारित विधियोंके अनुसार ही करना चाहिए ।

उद्‌घाटनकी पद्धतियां: नारियल फोडना और दीपप्रज्वलन, ये विधियां वास्तुशुद्धिकी यानी उद्‌घाटनकी महत्त्वपूर्ण विधियां हैं ।

व्यासपीठके कार्यक्रमोंका उद्‌घाटन: परिसंवाद, साहित्य सम्मेलन, संगीत महोत्सव इत्यादिका उद्‌घाटन दीपप्रज्वलनसे किया जाता है । व्यासपीठकी स्थापनासे पूर्व नारियल फोडें और उद्‌घाटनके समय दीप प्रज्वलित करें । नारियल फोडनेके पीछे प्रमुख उद्देश्य है, कार्यस्थलकी शुद्धि । व्यासपीठ ज्ञानदानके कार्यसे संबंधित है, अर्थात् वह ज्ञानपीठ है । इसलिए वहां दीपकका महत्त्व है ।

दुकान, प्रतिष्ठान इत्यादिका उद्‌घाटन: दुकान, प्रतिष्ठान इत्यादि अधिकांशत: व्यावहारिक कर्मसे संबंधित होते हैं । इसलिए उनके उद्‌घाटन अंतर्गत दीपप्रज्वलनकी आवश्यकता नहीं होती । इसलिए केवल नारियल फोडें ।

२. संतोंके कर-कमलोंद्वारा उद्‌घाटन व दीपप्रज्वलन करवानेका महत्त्व

संतोंके अस्तित्वमात्रसे ब्रह्मांडसे आवश्यक देवताकी सूक्ष्मतर तरंगें कार्यस्थलकी ओर आकृष्ट व कार्यरत होती हैं । इससे वातावरण चैतन्यमय व शुद्ध बनता है और कार्यस्थलके चारों ओर सुरक्षाकवचकी निर्मिति होती है व जीवोंकी सूक्ष्मदेहकी शुद्धिमें सहायता मिलती है । इसलिए संतोंके करकमलोंद्वारा उद्‌घाटन अंतर्गत नारियल फोडनेकी आवश्यकता नहीं होती । (उद्‌घाटनके लिए संतोंको आमंत्रित करनेका महत्त्व इससे ज्ञात होता है । दुर्भाग्यकी बात यह है कि आजकल राज्यकर्ताओं, चित्रपट-अभिनेताओं, क्रिकेटके खिलाडियोंको उद्‌घाटनके लिए आमंत्रित किया जाता है ।)

३. पश्चिमी संस्कृतिके अनुसार फीता काटकर उद्‌घाटन क्यों न करें ?

किसी वस्तुको काटना विध्वंसक वृत्तिका दर्शक है । फीता काटनेकी तामसी कृतिद्वारा उद्‌घाटन करनेसे वास्तुकी कष्टदायी स्पंदनोंपर कोई प्रभाव नहीं पडता । जिस कृतिसे कष्टदायी तरंगोंकी निर्मिति होती है, वह हिंदू धर्ममें त्याज्य (त्यागने योग्य) है; इसलिए फीता काटकर उद्‌घाटन न करें ।

नारियल फोडना:

Nariyal phodna

व्यासपीठकी स्थापनासे पूर्व भूमिपूजनके समय नारियल फोडा जाता है । जिस भूभागपर व्यासपीठकी स्थापना करनी होती है, उसके शुद्धिकरणसे वहांकी कष्टदायी स्पंदनोंका निराकरण किया जाता है । जहां व्यासपीठ पहले ही स्थापित हो, वहां उसके सामने धरतीपर एक पत्थर रखकर, स्थानदेवतासे प्रार्थना कर नारियल फोडें । व्यासपीठपर किसी भी समारोहकी तैयारी आरंभ करनेसे पूर्व स्थानकी शुद्धि आवश्यक है, अन्यथा अनिष्ट शक्तियोंकी बाधासे कार्यक्रमका आरंभ निर्धारित समयपर न हो पाना, कार्यक्रम-स्थलपर अस्वस्थता, तैयारी करनेमें थकान इत्यादि कष्टोंकी आशंका रहती है । प्रार्थनाद्वारा स्थानदेवताके आवाहनसे उनकी कृपास्वरूप नारियल-जलके माध्यमसे स्थानदेवताकी तरंगें सर्व दिशाओंमें फैलती हैं । इससे कार्यस्थलमें प्रवेश करनेवाली कष्टदायी स्पंदनोंकी गतिपर अंकुश लगाना संभव होता है । उस परिसरमें स्थान-देवताकी सूक्ष्म-तरंगोंका मंडल तैयार होता है व समारोह निर्विघ्न संपन्न होता है ।

नारियल फोडनेके पश्चात् दीपप्रज्वलन:

Deep prajvalan

नारियल फोडना अर्थात् अनिष्ट शक्तियोंके संचारपर अंकुश लगाना व दीपप्रज्वलन अर्थात् ज्ञानपीठपर कार्यरत दैवी तरंगोंका स्वागत कर, उन्हें प्रसन्न करना । इसलिए प्रथम नारियल फोडकर स्थानदेवताका आवाहन कर वहांकी स्थानीय अनिष्ट शक्तियोंको नियंत्रित करने हेतु उनसे प्रार्थना की जाती है; तदुपरांत दीप प्रज्वलित कर दीपद्वारा प्रक्षेपित तरंगोंके कारण वरिष्ठ (अधिक क्षमतावाली) अनिष्ट शक्तियोंके संचारपर अंकुश लगाकर व्यासपीठसे ज्ञानदानका कार्य किया जाता है ।

दीपप्रज्वलनका महत्त्व:

  • ईश्वरीय संकल्पशक्तिका कार्यरत होना व मनोवांछित कार्य सिद्ध होना
  • कार्यस्थलके चारों ओर सुरक्षाकवचकी निर्मिति

४. दीपप्रज्वलनके लिए प्रयुक्त दीपस्तंभमें घीकी अपेक्षा तेल डालना अधिक योग्य क्यों है ?

दीपप्रज्वलनके लिए प्रयुक्त दीपस्तंभमें तेलका प्रयोग करें । तेल रजोगुणी तरंगोंके तथा घी सात्त्विक तरंगोंके प्रक्षेपणका प्रतीक है । किसी भी कार्यको गति प्रदान करने हेतु रजोगुणी क्रियातरंगें आवश्यक होती हैं । तेलकी ज्योति ब्रह्मांडमें विद्यमान देवताओंकी क्रियातरंगोंको जागृत कर उन्हें कार्यरत रखती है; इसलिए दीपप्रज्वलन हेतु प्रयुक्त दीपस्तंभमें तेलका प्रयोग श्रेयस्कर है ।

५. दीपप्रज्वलन मोमबत्तीसे नहीं, अपितु तेलके दीप (सकर्ण दीप) से क्यों करें ?

मोमबत्तीद्वारा प्रक्षेपित तरंगें तम-रजयुक्त होती हैं । इन तरंगोंके कारण वातावरण तामसी बनता है व सात्त्विकता नष्ट हो जाती है । मोमबत्तीद्वारा दीप प्रज्वलित करनेपर दीपस्तंभके चारों ओर तमकणोंका मंडल तैयार होता है । इस कारण दीपस्तंभकी ज्योतिकी ओर आकृष्ट ब्रह्मांडमें विद्यमान देवताकी क्रियातरंगें बाधित होती हैं । इसके विपरीत, तेल रजोगुणका प्रतीक है । तेलकी ज्योति ब्रह्मांडमें विद्यमान देवताओंकी क्रियातरंगोंको जागृत कर कार्यरत करनेमें सहायक होती है; इसलिए दीपप्रज्वलन हेतु प्रयुक्त तेलके दीप (सकर्ण दीप)का प्रयोग श्रेयस्कर है ।